تبلیغات
مطالعات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
مطالعات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
تفتا

عراق عرب
ناحیة دیگری که با مراکز شیعی در دوران ایلخانان می‌توان پیوند داد، عراق عرب بود. پیشینة حضور امامان شیعه و مشاهد ایشان در این ناحیه اهمیت ویژه‌ای درباب گسترش تشیع به آن می‌بخشد. در برخی دوران‌ها سلسله‌هایی نیز در این منطقه، به ویژه در شمال بین‌النهرین و جزیره به قدرت رسیدند که گرایش‌های شیعی داشتند؛ سلسله‌هایی، چون حمدانیان (394 ـ 293 ه / 1004 ـ 905 م) و بنی مزید (545 ـ 350 ه / 1150 ـ 961م)، بنی عقیل (489 ـ 380 ه / 1096 ـ ح 990 م) و بنی مرداس (472 - 414 ه / 1079 ـ 1023م) از آن جمله‌اند. [125] با این همه، تا پیش از سقوط خلافت عباسی (656 ه / 1258م) شیعیان به دلایلی همواره در این ناحیه اقلیتی نامطلوب برای دستگاه خلافت بودند؛ اقلیتی که قدرت چندانی نداشتند و به تبع آن، گاهی تحت تعقیب دستگاه خلافت قرار می‌گرفتند. به همین دلیل علی‌رغم وجود شهرهای متعدد شیعی در این ناحیه، آنان قدرت در خور توجهی نداشتند.
به هر رو، شهرهای موصل، سامرا، میسان (ولایتی میان بصره و واسط)، بصره، حلّه، کوفه و بغداد ـ که از دیرباز همواره بین شیعیان و سنی‌های این شهرها نزاع های خونینی در می‌گرفت[126] ـ از جمله شهرهایی هستند که در عراق عرب (پیش از سیطرة مغولان) به داشتن گرایش‌های شیعی معروف بودند؛ البته با تفاوت‌هایی چند، به عنوان نمونه موصل، [127] سامراء[128] و بصره[129] شهرهایی بودند که شیعیان آن در اقلیت به سر می‌بردند. نقل‌هایی نیز از پیشینة حضور خوارج در بصره و موصل موجود است. [130] از میسان، برخلاف آنها، به عنوان شهری با گرایش‌های غالیانه یاد شده است. [131] مولف گمنام بعض فضائح الروافض حله را به داشتن گرایش‌های شیعی غالی متهم کرده است، [132] اما قزوینی رازی اهل آن را شیعه امامیه می‌داند. [133] کوفه شهری بود که زیدیان در آن صاحب قدرت بودند[134] و بغداد با این که دارالخلافه بود و اکثریت ساکنان آن اهل سنت بودند، شیعیان نیز در آن محله‌ای مخصوص به خود داشتند. [135]

سقوط دستگاه خلافت عباسی و سیطرة ایلخانان بر ایران نقطه عطفی برای شیعیان این ناحیه به شمار می‌آید؛ البته نه بدان معنی که این تحول موجب فزونی مناطق شیعی گردید، بلکه با برداشتن قیدهای گذشته و در نتیجة سیاست دینی به دور از تعصب مغولان، شیعیان فرصت مغتنمی برای ابراز وجود به دست آوردند. ابن الفؤطی (مورخ قرن هشتم هجری / چهاردهم میلادی) مواردی از این گونه تظاهر‌های شیعی، چون ظهور مدعیان نیابت امام زمان (ع) [136] و پیدا شدن مقابر اولاد ائمه (ع)، [137] گزارش می‌کند.
به هر رو، در این دوران نیز شهرهای کوفه، [138] بغداد، [139] حلّه[140] ـ که در این هنگام اهمیتی دو چندان یافته بود، ـ کربلا، [141] نجف ـ که قبل[142] از آن شهرت کمتری داشتند، ـ سامراء[143] و بصره[144] به نواحی شیعی مهم در عراق عرب معروف بودند.

فرجام سخن
با دقت در نقل‌های مورخان و جغرافی دانان در مجموع می‌توان پراکندگی جغرافیایی تشیع، اعم از اسماعیلیه و امامیه و زیدیه و غالی را در ایران، پیش و هم زمان با سیطرة ایلخانان به ترتیب فوق ترسیم نمود. مطالب بالا به خوبی نشان می‌دهد شیعیان تقریباً در سراسر ایران دارای پایگاه و مناطق نفوذ برای خویش بودند. نکته دیگر این که گزارش‌های موجود حاکی از این است که نحله‌های شیعی اغلب در شهرهای کوچک صاحب نفوذ بوده و در برخی موارد اکثریت یک منطقه را تشکیل می‌دادند؛ در حالی که در شهرهای بزرگ همواره در اقلیت قرار داشته‌اند. از همین رو، نظر پطروشفسکی، خاورشناس برجسته‌ی روس که معتقد است «مذهب شیعه در ایران بیشتر در محیط روستا رواج داشته»[145] و اقلیت شیعه «از حسن توجه روستاییان و لایه‌های شهری برخوردار بوده است»، [146] می‌توان پذیرفت.
نکتة دیگر این که علی‌رغم گسترش و قدرت‌گیری تکاپوهای شیعی در دوران ایلخانان، به دلیل شرایط مناسب پیش‌ آمده، تشیع در بعد جغرافیایی گسترش نسبتاً کمتری یافت؛ به بیان دیگر، در این دوران همان چهرة پیشین با اندک تغییری تثبیت گردید. تحول‌هایی، چون کاسته شدن از اهمیت نواحی شمالی ایران و برخلاف آن برجسته شدن نقش نواحی عراق عرب، به ویژه شهر حلّه، از حیث اهمیت در مقایسه‌ با قبل، از پی‌آمدهای مهم یورش و سیطره مغولان بر ایران در بعد جغرافیایی بر مذهب تشیع می‌باشد.

پی نوشت ها
1. ایلیاپاولویچ پطروشفسکی، اسلام در ایران، ترجمة کریم کشاورز، (تهران، انتشارات پیام، 1353)، ص 258.
2. منوچهر مرتضوی، مسائل عصر ایلخانان، (تهران، انتشارات آگاه، 1370)، ص 237.
3. پطروشفسکی، پیشین، ص 291؛ شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، دین و دولت در ایران عهد مغول (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1371) ج 2، ص 571.
4. همان.
5. ابوالقاسم طاهری، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاه عباس، (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1380) ص 151 ـ 156.
6. مرتضوی، پیشین، ص 259؛ طاهری، پیشین، ص 157؛ پطروشفسکی، پیشین، ص 278 ـ 279؛ احمد کسروی، شیعیگری (تهران، کتابخانه پایدار، 1322)، ص 20؛ روح‌الله حسینیان، تاریخ سیاسی تشیّع (تا تشکیل حوزه علمیه قم)، (تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380)، ص 148 ـ 149؛ موسی نجفی و موسی فقیه حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران بررسی مؤلفه‌های دین ـ حاکمیت ـ مدرنیت و تکوین دولت ـ ملت در گستره هویت ملی ایران (تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1381) ص 41.
7. نظام الملک، سیاست نامه، تصحیح عباس اقبال، (تهران، انتشارات اساطیر، 1375)، ص 31؛ نصیرالدین قزوینی رازی، نقض معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض «بعض فضائح الروافض» به اهتمام میرجلال الدین حسینی ارموی محدث (تهران، انجمن آثار ملی، 1358)، ص 459؛ مولانا اولیاء الله آملی، تاریخ رویان، تصحیح منوچهر ستوده، (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1348)، ص 87 ـ 89.
8. احمد کسروی، شهریاران گمنام (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1335)، ص 29 ـ 30؛ ر. ن. فرای، (گرد‌آورنده)، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان (پژوهش دانشگاه کمبریج)، ترجمه حسن انوشه، (تهران، انتشارات امیر کبیر، 1379)، ج 4، ص 179 ـ 193؛ جی. ا. بویل (گردآورنده)، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان (پژوهش دانشگاه کمبریج)، ترجمه حسن انوشه، (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1380)، ج 5، ص 404 ـ 408.
9. ه. ل. رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1343)، ص 36.
10. زکریا بن محمدبن محمود القزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، (بیروت للطباعه و النشر دارصادر ـ داربیروت، 1380 ه. ق / 1960 م)، ص 301؛ قزوینی رازی، پیشین، ص 194.
11. محمد بن علی بن محمد شبانکاره‌ای، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1376)، [بخش نخست]، ص 127؛ الشهرستانی، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، (بیروت ـ لبنان، دارالمعرفه، 1402 ه. ق / 1982 م) الجزء الاول، ص 195.
12. نظام الملک، پیشین، ص 263.
13. قزوینی رازی، پیشین، ص 110؛ «طالقان نام دو موضع است. یکی از خراسان... و دیگری در بلاد جبل و آن شهری و کوره‌ای میان قزوین و ابهر» بنگرید به: ابوالفداء، تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی، (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1349)، ص 487؛ هم چنین بنگرید: یاقوت بن عبدالله الحموی الرومی البغدادی، معجم البلدان، (بیروت، للطباعه و النشر دارصادر ـ داربیروت، 1399 ه. ق / 1979 م)، المجلدالثالث، ص 6 ـ 7.
14. محمد بن علی بن السلیمان الرواندی، راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، به اهتمام محمد اقبال، به تصحیح مجتبی مینوی، (تهران، انتشارات امیر کبیر، 1364)، ص 30.
15. قزوینی رازی، پیشین، ص 351 ـ 459.
16. همان، ص 437؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 170.
17. قزوینی رازی، پیشین؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 157.
18. قزوینی رازی، پیشین.
19. همان، ص 459.
20. بهاءالدین محمد بن حسن ابن اسفندیار کاتب، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، (تهران، کتابخانه خاور، بی‌تا). ص 228 ـ 229؛ اولیاء الله آملی، پیشین، ص 88 ـ 89.
21. همان.
22. رشیدالدین فضل الله همدانی، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان)، به کوشش محمدتقی دانش پژوه و محمد مدرسی (زنجانی)، (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1338)، ص 141.
23. سید ظهیرالدین مرعشی، تاریخ طبرستان رویان مازندران، به اهتمام برنهارد دارن، (تهران، نشر گسترده، 1363)، ص 305 ـ 306.
24. رشید الدین فضل الله همدانی، جامع التواریخ، به تصحیح و تحشیه محمد روشن و مصطفی موسوی، (تهران، نشر البرز 1373)، ج 2، ص 976 ـ 977.
25. حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1362)، ص 592.
26. همو، نزهت القلوب، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، (تهران، کتابخانه طهوری، 1336)، ص 65.
27. همان، ص 72.
28. همان، ص 197.
29. اولیاء الله آملی، پیشین، ص 205.
30. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 66 ـ 67.
31. کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، (تهران، کتابخانه طهوری، 1353)، ص 305.
32. برتولد اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمة جواد فلاطوری، (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377) ج 1، ص 103.
33. مادلونگ، فرقه‌های اسلامی، ترجمة ابوالقاسم سرّی، (تهران، انتشارات اساطیر، 1377)، ص 117. مادلونگ حضور خوارج در آذربایجان را در پیوند با تکاپوهای آنان در شمال بین النهرین (الجزیره) می‌داند.
34. عبدالحسین زرین کوب، تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه، (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1380) ج 2، ص 310.
35. مادلونگ، این گروه را به قید احتمال بازمانده پیروان بابک خرمی می‌داند، بنگرید به: مادلونگ، پیشین، ص 30.
36. رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان)، ص 149 - 151.
37. مریم معزّی، «تکاپوهای مبارکیّه و فاطمیّه و نزاریّه در خراسان»، فصلنامه مطالعات تاریخی ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تابستان 1383، شماره‌های 3 و 4، ص 145 - 162.
38. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 259.
39. قزوینی رازی، پیشین، ص458.
40. محمد رضا قصابیان، تاریخ مشهد از پیدایش تا آغاز دوره افشاریه، (مشهد، انتشارات انصار، 1377) ص 80.
41. معزّی، پیشین.
42. نظام الملک، پیشین، ص 263.
43. همان؛ قزوینی رازی، پیشین، ص 110.
44. نظام الملک، پیشین، ص 263.
45. همان؛ شاید همین پیشینه باعث شد تا قاسم الانوار داعی صفوی در قرن نهم هجری / پانزدهم میلادی برای نشر دعوت خویش به هرات روی آورد. برای اطلاع بیشتر بنگرید به راجر. م. سیوری، تحقیقاتی در تاریخ ایران عصر صفوی، ترجمة عباسقلی غفاری فرد، محمد باقر آرام، (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1382) ص 69 ـ 106.
46. قزوینی رازی، پیشین، ص 313؛ مرعشی، پیشین، ص 84.
47. قزوینی رازی، پیشین؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالرابع، ص 416.
48. همان، ص 458 ـ 520.
49. رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ، پیشین، ج 2، ص 982.
50. همان، ص 984.
51. همان، ص 1098.
52. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 184؛ سمرقندی، پیشین، ص 427؛ قاضی نورالله شوشتری، مجالس المؤمنین، (تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1354) ج 1، ص 113؛ محمد حسن خان اعتماد السلطنه، مراة البلدان، به اهتمام عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، (تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1367)، ج 1، ص 523.
53. ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علی موحد، (تهران، انتشارات آگاه، 1370)، ج 1، ص 231؛ سمرقندی، پیشین، ص 46؛ کلاویخو، سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب‌نیا، (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1374)، ص 192.
54. سمرقندی، پیشین، ص 428.
55. همان، ص 146.
56. اشپولر، پیشین، ص 307؛ استریوالودمیلا ولادیمبرونا، تاریخ اسماعیلیان در ایران در سده‌های 7 ـ 5 هجری 13 ـ 11 میلادی، ترجمة پروین منزوی، (تهران، نشر اشاره، 1371)، ص 92.
57. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 190.
58. قزوینی رازی، پیشین، ص 458؛ رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان) ص 12.
59. همان؛ ولادیمیرونا، پیشین، ص 43.
60. همان، ص 123.
61. الشهرستانی، پیشین، الجزء الاول، ص 117.
62. همان، ص 130.
63. مادلونگ، پیشین، ص 97.
64. همان.
65. المقدسی (المعروف بالبشاری)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، (لیدن، مطبعه بریل، 1906 م)، ص 469.
66. رشید الدین فضل الله، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان)، ص 103.
67. ناصرالدین منشی کرمانی، سمط العلی للحضرّه العلیا، تصحیح عباس اقبال، (تهران، انتشارات اساطیر، 1362)، ص 17.
68. افضل الدین ابوحامد احمد بن حامد کرمانی، تاریخ افضل یا بدایع الزمان فی وقایع کرمان، فرآورده مهدی بیانی (تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1326)، ص 20.
69. مریم معزّی، تاریخ اسماعیلیان بدخشان (رساله دکترا)، (تهران، دانشگاه تهران، 1380)، ص 80.
70. نظام الملک، پیشین، ص 261؛ راوندی، پیشین، ص 30؛ قزوینی رازی، پیشین، ص 283 ـ 459؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 397.
71. نظام الملک، پیشین، ص 261؛ راوندی، پیشین، ص 30؛ قزوینی رازی، پیشین، ص459؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالاول، ص 50 و المجلدالثالث، ص 179؛ قزوینی، پیشین، ص 238.
72. نظام الملک، پیشین، ص 261؛ راوندی، پیشین، ص 30؛ قزوینی رازی، پیشین، ص459.
73. نظام الملک، پیشین، ص 261؛ راوندی، پیشین، ص 30؛ قزوینی رازی، پیشین، ص 432 ـ 459؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 296.
74. قزوینی رازی، پیشین، ص 436.
75. همان، ص 459.
76. همان، ص 306.
77. راوندی، پیشین، ص 30.
78. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 117.
79. قزوینی، پیشین، ص 376.
80. غیاث الدین بن همام الدین الحسینی خواندمیر، تاریخ حبیب السّیر، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، (تهران، کتابفروشی خیام، 1362)، ج 3، ص 32 ـ 33.
81. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، 117.
82. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 59.
83. قزوینی رازی، پیشین، ص 109.
84. همان، ص 301.
85. همان، ص 402.
86. همان.
87. راوندی، پیشین، ص 30.
88. قزوینی رازی، پیشین، ص 438.
89. خواندمیر، پیشین، ج 3، ص 33.
90. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 74؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 231.
91. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 66؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 222.
92. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 59.
93. ابوالفداء، پیشین، ص 487؛ مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 74؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 231.
94. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 59.
95. همان، ص 76.
96. همان، ص 63.
97. همان، ص 68؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 231؛ مستوفی که گزارش خود را چند سالی پیش از ابن بطوطه تنظیم کرده است، اهل ساوه را سنی شافعی، و «تمامت دیهها» را شیعه امامیه می‌داند، اما ابن بطوطه که گزارشگر متأخری است اهل ساوه را شیعه و از «غلاه» معرفی می‌کند. اگر چه قول ابن بطوطه در زمینه غالی بودن اهل ساوه را باید ناشی از تعصب وی نسبت به شیعیان دانست، این گزارش به خوبی نشان دهنده حرکت آرام و رو به گسترش تشیع، به ویژه نحله امامیه، می‌باشد.
98. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالاول، ص 50 و المجلدالثالث، ص 179؛ قزوینی، پیشین، ص 283.
99. «ولایتیست در شرق قزوین و جنوب طالقان»: مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص73.
100. همان، ص 75.
101. همان، ص 83.
102. قزوینی رازی، پیشین، ص 454.
103. همان.
104. همان، ص 459.
105. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالاول، ص 146.
106. ناصرخسرو قبادیانی، سفرنامه ناصرخسرو، با مقدمة آلیس. سی هانسبرگر، ترجمه مقدمه محسن خادم، (تهران، انتشارات ققنوس، 1382)، ص 214.
107. قزوینی رازی، پیشین، ص 111.
108. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 375.
109. قزوینی رازی، پیشین، ص 373.
110. المقدسی، پیشین، ص 415؛ ناصرخسرو، پیشین، ص 214؛ یاقوت حموی، پیشین، المجلد الثانی، ص 405.
111. ابن الندیم، الفهرست، ضبطه و علق علیه و قدم له الدکتور یوسف علی طویل، (بیروت ـ لبنان، دارالکتب العلمیه، 1416 ه / 1996 م)، ص 323؛ رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان)، ص 11.
112. هبه الله بن موسی ابن داود المؤید فی الدین الشیرازی، سیره المؤید فی الدّین داعی دعاه (ترجمه حیاته بقلمه)، تقدیم و تحقیق محمد کامل حسین، (قاهره، دارالکاتب المصری، 1949م)، ص 55.
113. اشپولر، پیشین، ص 304.
114. یاقوت حموی، پیشین، المجلد الثالث، ص 375. برخی نویسندگان چون شهرستانی، اسحاقیه و نصیریه را به سبب برخی اختلاف‌ها در عقاید دو نحله غالی متفاوت از هم می‌دانند. برای اطلاع بیشتر بنگرید به: الشهرستانی، پیشین، الجزء الاول، ص 189.
115. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 75.
116. خواندمیر، پیشین، ج 3، ص 33.
117. ابوالقاسم عبدالله بن محمد القاشانی، تاریخ اولجایتو تاریخ پادشاه سعید غیاث الدین و الدنیا اولجایتو سلطان طیب الله مرقده، به اهتمام مهین همبلی، (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348)، ص 76 ـ 77.
118. فضل الله بن عبدالله شیرازی وصاف الحضره، تاریخ وصاف الحضره در احوال سلاطین مغول (تهران، کتابخانه ابن سینا و کتابخانه جعفری تبریزی، 1338) ج 2، ص 191 ـ 192. بعدها در قرن نهم هجری قمری / پانزدهم میلادی نیز سید محمد سید فلاح که مدعی مهدویت بود، خوزستان و شهر بزرگ آن شوشتر (تستر) را به عنوان پایگاه خود انتخاب نمود، برای اطلاع بیشتر بنگرید به: حسن روملو، احسن التواریخ، به اهتمام عبدالحسین نوایی، (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349)، ص 344.
119. محمد علی سلطانی، (ویراسته و ترجمه و تصحیح)، قیام و نهضت علویان زاگرس در همدان کرمانشاهان، کردستان خوزستان، آذربایجان یا تاریخ اهل حق (کرمانشاه، موسسه فرهنگی سها، بی‌تا) ص 27.
120. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 138.
121. ابن بطوطه، پیشین، ص 261.
122. المؤید فی الدین الشیرازی، پیشین، ص 12.
123. قزوینی رازی، پیشین، ص 36 و 125.
124. ابن بطوطه، پیشین، ص 246.
125. کلیفورد ادموند بوسورث، سلسله‌های اسلامی، ترجمه فریدون بدره‌ای، (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1349). ص 86 ـ 97.
126. به عنوان نمونه بنگرید به: ساسان طهماسبی، «کرخ در دوره آل بویه»، فصلنامه تاریخ اسلام (بهار 1382)، شماره 13، ص 107 ـ 124.
127. شوشتری، پیشین، ج 2، ص 335.
128. ناصر خسرو، پیشین، ص 200.
129. یاقوت حموی، پیشین، المجلدالثالث، ص 173؛ قزوینی رازی، پیشین، ص 386.
130. الشهرستانی، پیشین، الجزء الاول، ص 118 ـ 119؛ رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان) ص 11؛ مادلونگ، پیشین، ص 117.
131. قزوینی، پیشین، ص 464.
132. همان، ص 471.
133. همان، 458.
134. همان، 421 ـ 458.
135. همان، 459.
136. ابن الفؤطی، حوادث الجامعه (رویدادهای قرن هفتم هجری)، ترجمه عبدالمحمد آیتی، (تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381) ص 263 ـ 264. برخی پژوهش‌ها در زمینه‌ی باورهای مذهبی این دوران حاکی از این مطلب است که اصولاً گرایش به باور زمان ظهور امام زمان و هم چنین رسیدن موعد آخرالزمان در قرن هفتم هجری / سیزدهم میلادی در بین مردم و علما فزونی یافته بود. در این خصوص بنگرید به: حسین قاسمی، «باورهای علمای شیعه دربارة ظهور امام زمان و سقوط خلافت عباسی در قرن هفتم هجری / سیزدهم میلادی»، فصلنامه مطالعات تاریخی ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، (تابستان 1383) شماره‌های 3 و 4، ص 77 ـ 93.
137. همان، ص 243.
138. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 32؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 271؛ ابوالفداء، پیشین، ص 339.
139. ابن الفؤطی، پیشین، ص 197؛ مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 36؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 274 ـ 275.
140. ابن الفؤطی، پیشین، ص 216 و 263 - 264؛ مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص42؛ ابن بطوطه، پیشین، ص 231 و 271 - 272.
141. ابن بطوطه، پیشین، ص 273.
142. همان، ص 220 ـ 231.
143. همان، ص 287.
144. مستوفی، نزهت القلوب، پیشین، ص 40، ابن بطوطه برخلاف مستوفی اهل بصره را سنی معرفی می‌کند، اما او از مسجد علی ابن ابیطالب (ع) و احترام مردم بصره بدان گزارش می‌دهد، بنگرید به: ابن بطوطه، پیشین، ص 231.
145. پطروشفسکی، پیشین، ص 262.
146. همان، ص 373.

منابع
- آملی، مولانا اولیاء الله، تاریخ رویان، تصحیح منوچهر ستوده، چاپ نخست (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1348).
- ابن اسفندیار کاتب، بهاءالدبن محمد بن حسن، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، چاپ نخست (تهران، کتابخانه خاور، بی تا).
- ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، چاپ پنجم (تهران، انتشارات آگاه، 1370) ج 1.
- ابن الفؤطی، کمال الدین عبدالرزاق بن احمد شیبانی، حوادث الجامعه (رویدادهای قرن هفتم هجری)، ترجمه ی عبدالمحمد آیتی، چاپ نخست (تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381).
- ابن الندیم، ابی الفرج محمد بن ابی یعقوب اسحاق، الفهرست، الطبعه الاولی، ضبطه و علق علیه و قدم له الدکتور یوسف علی طویل (بیروت – لبنان، دارالکتب العلمیه، 1416ه. 1996م).
- ابوالفداء، تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1349).
- اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، چاپ پنجم (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377) ج 1.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مراة البلدان، به اهتمام عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، چاپ نخست (تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1376) ج 1.
- بویل، جی. آ (گردآورنده)، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان (پژوهش دانشگاه کمبریج)، ترجمه حسن انوشه، چاپ چهارم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1380) ج 5.
- بوسورث، ادموند، سلسله های اسلام، ترجمه فریدون بدره ای، چاپ نخست (تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1349).
- بیانی (اسلامی ندوشن)، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، چاپ دوم (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1371) ج 2.
- پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، چاپ چهارم (تهران، انتشارات پیام، 1353).
- حسینیان، روح الله، تاریخ سیاسی تشیّع (تا تشکیل حوزه علمیه قم)، چاپ نخست (تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380).
- الحموی الرومی البغدادی، للشیخ الامام شهاب الدین ابی عبدالله یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان (بیروت، للطباعه و النشر دارصادر – داربیروت، 1399 ه ق/ 1979 م) المجلد الاول و الثانی و الثالث و الرابع.
- خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین الحسینی، تاریخ حبیب السیّر، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، چاپ سوم (تهران، کتابفروشی خیام، 1362) ج 3.
- رابینو، ه. ل، سفرنامه مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، چاپ نخست (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1343).
- الرواندی، محمدبن علی بن السلیمان، راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، به اهتمام محمد اقبال، تصحیحات لازم مجتبی مینوی، چاپ دوم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1364).
- روملو، حسن، احسن التواریخ، به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ نخست (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349).
- زرین کوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه، چاپ ششم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1380).
- سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ نخست (تهران، کتابخانه طهوری، 1353).
- سلطانی، محمدعلی، (ویراسته و ترجمه و تصحیح)، قیام و نهضت علویان زاگرس در همدان کرمانشاهان، کردستان خوزستان، آذربایجان یا تاریخ اهل حق، چاپ نخست (کرمانشاه، موسسه فرهنگی سها، بی تا).
- سیوری، راجر. م، تحقیقاتی در تاریخ ایران عصر صفوی، ترجمه عباسقلی غفاری فرد، محمدباقر آرام، چاپ نخست (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1382).
- شبانکاره ای، محمدبن علی بن محمد، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، چاپ دوم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1376) [بخش نخست].
- شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، چاپ دوم (تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1354) 2 جلد.
- الشهرستانی، ابی الفتح محمدبن عبدالکریم بن ابی بکر احمد، الملل و النحل، تحقیق محمد سید گیلانی (بیروت – لبنان دارالمعرفه، 1402 ه ق/ 1982 م) الجزء الاول.
- طاهری، ابوالقاسم، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاه عباس، چاپ سوم (تهران، انتشارت علمی و فرهنگی، 1380).
- طهماسبی، ساسان، «کرخ در دورة آل بویه»، فصلنامه تاریخ اسلام (بهار 1382)، شماره13.
- فرای، ر. ن (گردآورنده)، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان (پژوهش دانشگاه کمبریج)، ترجمه حسن انوشه، چاپ سوم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1379).
- القاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن محمد، تاریخ اولجایتو تاریخ پادشاه سعید غیاث الدین و الدنیا اولجایتو سلطان طیب الله مرقده، به اهتمام مهین همبلی، چاپ نخست (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348).
- قاسمی، حسین، «باورهای علمای شیعه دربارة ظهور امام زمان و سقوط خلافت عباسی در قرن هفتم هجری – سیزدهم میلادی»، فصلنامه مطالعات تاریخی ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (تابستان 1383) شماره های 3 و4، ص 93 – 77.
- قبادیانی، ناصرخسرو، سفرنامه ناصرخسرو، چاپ نخست، با مقدمه ی آلیس. سی هانسبرگر، ترجمه مقدمه محسن خادم (تهران، انتشارات ققنوس، 1382).
- قزوینی رازی، نصیرالدین ابوالرشید، عبدالجلیل، نقض معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض «بعض فضائح الروافض»، به اهتمام میرجلال الدین حسینی ارموی محدث، چاپ نخست (تهران، انجمن آثار ملی، 1358).
- القزوینی، زکریا بن محمدبن محمود، آثار البلاد و اخبار العباد (بیروت، للطباعه و النشر دارصادر – داربیروت، 1380 ه ق/ 1960 م).
- قصابیان، محمدرضا، تاریخ مشهد از پیدایش تا آغاز دوره افشاریه، چاپ نخست (مشهد، انتشارات انصار، 1377).
- کسروی، احمد، شهریاران گمنام، چاپ نخست (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1335).
- ـــــــــــــــــــ، شیعیگری، چاپ نخست (تهران، کتابخانه پایدار، 1322).
- کرمانی، افضل الدین ابوحامد احمد بن حامد، تاریخ افضل یا بدایع الزمان فی وقایع کرمان، فراورده مهدی بیانی، چاپ نخست (تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1326).
- کلاویخو، سفرنامه کلاویخو، ترجمه ی مسعود رجب نیا، چاپ سوم (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1374).
- مادلونگ، فرقه ای اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سرّی، چاپ نخست (تهران، انتشارات اساطیر، 1377).
- مرتضوی، منوچهر، مسائل عصر ایلخانان، چاپ دوم (تهران، انتشارات آگاه، 1370).
- مرعشی، سیدظهیرالدین، تاریخ طبرستان رویان مازندران، به اهتمام برنهارد دارن، چاپ نخست (تهران، نشر گستره، 1363).
- مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ دوم (تهران، انتشارات امیرکبیر، 1362).
- ــــــــــــــــ، نزهت القلوب، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، چاپ نخست (تهران، کتابخانه طهوری، 1336).
- معزّی، مریم، «تاریخ اسماعیلیان بدخشان»، رساله ی دکتری (دانشگاه تهران، 1380).
- ــــــــــ، «تکاپوی مبارکیّه، فاطمیّه و نزاریّه در خراسان»، فصلنامه مطالعات تاریخی ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (تابستان 1383) شماره های 3 و 4.
- المقدسی، المعروف بالبشاری، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، الطبع الثانیه (لیدن، مطبعه بریل، 1906 م).
- منشی کرمانی، ناصرالدین، سمط العلی للحضره العلیا، تصحیح عباس اقبال، چاپ دوم (تهران، انتشارات اساطیر، 1362).
- المؤید فی الدین شیرازی، هبه الله بن موسی ابن داود، سیره المؤید فی الدین داعی دعاه (ترجمه حیاته بقلمه)، تقدیم و تحقیق محمد کامل حسین (قاهره، دارالکاتب المصری، 1949م).
- نجفی، موسی و فقیه حقانی، موسی، تاریخ تحولات سیاسی ایران بررسی مؤلفه های دین – حاکمیت – مدرنیت و تکوین دولت – ملت در گستره هویت ملی ایران، چاپ نخست (تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1381).
- نظام الملک، ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق طوسی، سیاست نامه، تصحیح عباس اقبال، چاپ سوم (تهران، انتشارات اساطیر، 1375).
- وصاف الحضره، فضل الله بن عبدالله شیرازی، تاریخ وصاف الحضره در احوال سلاطین مغول، چاپ نخست (تهران، کتابخانه ابن سینا و کتابخانه جعفری تبریزی، 1338) ج 2.
- ولادیمیرونا، استریوالودمیلا، تاریخ اسماعیلیان در ایران در سده های 7 – 5 هجری 13 – 11 میلادی، ترجمه پروین منزوی، چاپ نخست (تهران، نشر اشاره، 1371).
- همدانی، رشیدالدین فضل الله، جامعه التواریخ به تصحیح و تحشیه محمد روشن – مصطفی موسوی، چاپ نخست (تهران، نشر البرز، 1373) ج 2.
- ـــــــــــــــــــــــــــ، جامعه التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان)، به کوشش محمدتقی دانش پژوه و محمد مدرسی (زنجانی)، چاپ نخست (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1338).

حسین ابراهیمی -/ فصلنامه / تاریخ اسلام / 1385 / شماره 26، تابستان ۱۳۸۵/۵/۰۰

http://www.shareh.com/persian/magazine/tarikh_i/26/04.htm




طبقه بندی: تاریخ اسلام،
ارسال در تاریخ سه شنبه 1392/02/31 توسط حامد محمدی

ابزار وبلاگ

قالب وبلاگ