تبلیغات
مطالعات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
مطالعات تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
تفتا

غیاث‌الدین جمشید كاشانی (790 ـ 832 قمری/ 1388 ـ 1429 میلادی)؛ زبردست‌ترین حساب‌دان و آخرین ریاضی‌دان برجسته دوره اسلامی و از بزرگ‌ترین مفاخر تاریخ ایران به شمار می‌آید. وی به تكمیل و تصحیح روش‌های قدیمی انجام چهار عمل اصلی حساب پرداخت و روش‌های جدید و ساده‌تری برای آن‌ها اختراع كرد. در واقع، كاشانی را باید مخترع روش‌های كنونی انجام چهار عمل اصلی حساب (به ویژه ضرب و تقسیم) دانست. كتاب ارزشمند وی با نام مفتاح‌الحساب كتابی درسی، درباره ریاضیات مقدماتی است و آن را از حیث فراوانی و تنوع مواد و مطالب و روانی بیان سرآمد همة آثار ریاضی سده‌های میانه می‌دانند.

زندگی‌نامه
جمشید ملقب به غیاث‌الدین، فرزند پزشكی كاشانی به نام مسعود حدود سال 790 قمری (1388 میلادی)، در كاشان چشم به جهان گشود.
دوران كودكی و جوانی وی درست همزمان با اوج یورش‌های وحشیانة تیمور به ایران بود. با وجود این، جمشید در همین شرایط نیز هرگز از آموختن علوم مختلف غافل نشد. پدرش مسعود، پزشك بود اما شاید از علوم دیگر نیز بهره بسیار داشت. به طور مثال، از یكی از نامه‌های كاشانی به پدرش معلوم می‌شود كه پدر قصد داشته تا شرحی بر معیار الاشعار نصیرالدین طوسی بنویسد و برای پسر، یعنی جمشید بفرستد.
نخستین فعالیت علمی كاشانی كه از تاریخ دقیق آن آگاهیم، رصد خسوف در 12 ذیحجه 808 قمری، برابر با دوم ژوئن 1406 میلادی در كاشان است.
غیاث‌الدین نخستین اثر علمی خود را در همین شهر و در 21 رمضان 809 قمری مطابق با اول مارس 1407 میلادی، یعنی 2 سال پس از مرگ تیمور و فرونشستن فتنة او، نوشت. چهار سال بعد در 813 قمری هنوز در كاشان بود و رساله مختصری به فارسی درباره علم هیأت (كیهان‌شناسی) نوشت. كاشانی به احتمال قوی در 824 قمری به همراه معین‌الدین كاشانی (همكار غیاث‌الدین در كاشان و سمرقند) از كاشان به سمرقند رفت و چنان كه خود در نامه‌هایش كم و بیش اشاره كرده، در پی‌ریزی رصدخانه سمرقند نقش اصلی را ایفا نمود. از همان ‌آغاز كار، وی را به ریاست آن‌جا برگزیدند و تا پایان عمر به نسبت كوتاه خود، در همین مقام بود. وی سرانجام صبح روز چهارشنبه 19 رمضان 832 قمری برابر با 22 ژوئن 1429 میلادی بیرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه درگذشت.

نوآوری‌های كاشانی
1ـ اختراع كسرهای دهگانی (اعشاری). گرچه كاشانی، نخستین به كار برندة این كسرها نیست، اما بی‌تردید رواج این كسرها را به او مدیونیم.
2ـ دسته‌بندی معادلات درجه اول تا چهارم و حل عددی معادلات درجه چهارم و بالاتر.
3ـ محاسبه عدد p. كاشانی در «الرساله المحیطیه» عدد p را با دقتی كه تا 150 سال پس از وی بی‌نظیر ماند محاسبه كرده است.
4ـ تكمیل و تصحیح روش‌های قدیمی انجام چهار عمل اصلی و اختراع روش‌های جدیدی برای آن‌ها.
5 ـ اختراع روش كنونی پیداكردن ریشه nاُم عدد دلخواه. روش كاشانی در اصل همان روشی است كه صدها سال بعد توسط پائولو روفینی (ریاضی‌دان ایتالیایی 1822 ـ 1765 میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضی‌دان انگلیسی، 1873 ـ 1786 میلادی) بار دیگر اختراع شد.
6 ـ اختراع روش كنونی پیداكردن جذر (ریشه دوم) كه در اصل ساده شده روش پیداكردن ریشه nاُم است.
7ـ ساخت یك ابزار رصدی. كاشانی ابزار رصدی جالبی اختراع كرد و آن را «طَبَقُ المَناطِقْ» نامید. رساله‌ای نیز به نام «نُزْهَةُ الحَدائِق» درباره چگونگی كار با آن نوشت.
8 ـ تصحیح زیج ایلخانی. كاشانی زیج خاقانی را نیز در تصحیح اشكالات زیج ایلخانی نوشت.
9ـ نگارش مهم‌ترین كتاب درباره حساب. كتاب «مفتاح الحساب» كاشانی مهم‌ترین و مفصل‌ترین اثر درباره ریاضیات عملی و حساب در دوره اسلامی است.
10ـ محاسبه جِیْب یك درجه. كاشای در رساله «وَتر و جِیْب» مقداری برای جِیْبِ یك درجه (60 sin tْ) به دست آورده كه اگر آن را بر 60 تقسیم كنیم، حاصل آن تا 17 رقم اعشاری با مقدار واقعی سینوس یك درجه موافق است.

آثار
1ـ سُلّمُ السَماء (نردبان آسمان) یا رساله كمالیه به عربی. كاشانی این رساله را در 21 رمضان 809 قمری (اول مارس 1407 میلادی) در كاشان به پایان رسانده است. كاشانی در این رساله از قطر زمین، و نیز قطر خورشید، ماه، سیارات، و ستارگان و فاصله آنها از زمین سخن گفته است.
2ـ «مختصر در علم هیأت» به فارسی. كاشانی این رساله را در 813 قمری برابر با 1410 میلادی، یا اندكی پیش از آن نوشت. وی در این رساله درباره مدارهای ماه، خورشید، ستارگان و سیاره‌ها و چگونگی حركت آن‌ها سخن گفته است.
3ـ «زیج خاقانی» به فارسی: این كتاب یكی از آثار مهم نجومی كاشانی به شمار می‌رود. كاشانی این زیج را در 816 قمری (1413 میلادی) كامل كرد.
4ـ «شرح آلات رَصَد» به فارسی: كاشانی این رساله را در ذیقعده 818 قمری (ژانویه 1416 میلادی) برای شخصی به نام سلطان اسكندر نوشته است. برخی این اسكندر را «اسكندر بن قرایوسف قراقویونلو» دانسته‌اند. اما برخی دیگر، معتقدند كه این اسكندر، پسرعموی الغ بیگ است كه بر فارس و اصفهان حكومت می‌كرده است.
5ـ «نُزْهَةُ الحَدائِق» به عربی: كاشانی این رساله را در دهم ذیحجه 818 قمری مطابق 10 فوریه 1416 میلادی نوشته و در آن دستگاهی به نام «طبق المناطق» را كه اختراع خود وی بوده، شرح داده است. با این دستگاه می‌توان محل ماه و خورشید و پنج سیاره شناخته شده تا آن زمان و نیز فاصله هر یك از آن‌ها را تا زمین، و برخی پارامترهای سیاره‌ای دیگر را به دست آورد.
6ـ «ذِیْل نزهة الحدائق». كاشانی در نیمه شعبان 829 قمری(22 ژوئن 1426 میلادی) و هنگامی كه در سمرقند اقامت داشته، ده «اِلْحاق» (پیوست) را به نزهة الحدائق افزوده است.
7ـ «تَلْخیصُ المِفْتاح» به عربی. این رساله، چنان كه از نامش پیداست گزیده «مفتاح الحساب» كاشانی است. كاشانی كار تلخیص را در 7 شعبان 824 قمری (7 اوت 1421 میلادی) به پایان رسانده است.
8 ـ «الرسالة المُحیطیة» به عربی. او این رساله را كه یكی از مهم‌ترین آٍثار اوست در اواسط شعبان 827 قمری (ژوئیه 1424 میلادی) به پایان رسانده است. وی در این رساله نسبت محیط دایره به قطر آن، یعنی عدد p را به دست آورده است.
9ـ «وَتَر و جِیْب». كاشانی این رساله را درباره چگونگی محاسبه جِیب یك درجه نوشته است. متأسفانه متن اصلی این رساله باقی نمانده اما از شرح‌هایی كه بر آن نوشته‌اند می‌توان به مطالب آن پی برد.
10ـ «زیج تَسْهیلات». او این اثر را پیش از 830 قمری تألیف كرده است زیرا در مقدمه «مفتاح الحساب» از این كتاب نام برده ولی تاكنون وجود نسخه‌ای از آن گزارش نشده است.

از:www.bashgah.net


طبقه بندی: فرهنگ و تمدن اسلامی،
ارسال در تاریخ دوشنبه 1389/08/24 توسط حامد محمدی

ابزار وبلاگ

قالب وبلاگ